سروشتێ دهروونزانیێ
د. عبدالله جاسمبهشی یهکهم
دهروونزانی ههروهکو ئارنۆف Arnof دایه نیاسین ، شرۆڤهکرنهکا زانستیانهیا رهفتارا مرۆڤییه ، زانستهکه ، ئهگهر بهحسا چهوانیا پهیدابوونا وێ نه هێته کرن ( ب کێمی بیت ژی ) دشیاندا نینه ئارمانج و سروشت و شێوازێن وهرارا وێ بزانین . ههمی ههولدان و شرۆڤهکرن و رامانان ، ههر ژ کارتێکرنا ئێکێ یا مرۆڤێ دگهل دهردۆرێن خود و ههتا دگههته سهردهمێ رێنیسانسا نوو ( سهردهمێ زانستی ) ، رێ بو ڤێ زانستی خۆشکرییه و جههک دناڤ زانستاندا تژی کرییه .فیلوسوفێن گریگی دهستپێشخهر بوون د لێگهریان و شروڤهکرنا گهردوونێ دا ، ههروهسا ههڤبهندیا مرۆڤی ب گهردوونێڤه بهحسکریه و دڤێ لێگهریانا خودا گهلهک بهحسی دهروون یان گیانی Psyco کرییه ، پاش پهیڤا زانست Logy پێڤهنایه و بوویه سایکۆلۆژی Psychology ئانکو زانستێ دهروونی یان دهروونزانی .دسالێن داویێدا ژ سهدێ نۆزدێ گهلهک ئهزمونێن دهروونی خویا کریه کو وهزیفهیێن دهروونی یێن مینا هزرکرنێ ، فێربوونێ ، ژبیرکرنێ ، بیر ئینانێ و ههلچوونێ دشێن ب شێوهیهکێ بابهتی شرۆڤهکهت و ئهڤ وهزیفهیه دکهڤنه دچوارچوڤێ ئهزمونگهریێدا .
ساخلهتێن دهروونزانییا نوو :
گرنگترین ساخلهتێن دهروونزانی یا نوو ئهڤێن ل خوارێنه :1- گرنگیدانا ڤهکۆلینێن دهروونزانیێ دلایهنێن پراکتیکی یێن ژیانێدا ، مینا گرنگیدان ب باشتر لێکرنا بارێ پهروهرده و فێربوونێ ، ئهڤهژی ب رێکا ئاریشێن فێرکرن و رهفتارێ دهێته کرن کو ئهڤ ئارێشهنه دبنه ئاستهنگ درێکا خواندنێدا ، ژبو ڤێ چهندێ ژی باشتره رێکێن شیرهتکرنا دهروونی و ئاراستهکرنا پهروهردهیی و گهشهسهندنا پالێنهران و ئاڤاکرنا رێبازێن گونجای دوارێ پهروهردێدا ، ههروهسا گرنگیدان ب دیراسهتکرنا کهسایهتیا کهس و ساخلهمیا وی یا دهروونی و گۆنجانا وی دگهل کهسانێن دی .2- زانستهکه ڤوکۆلینا رهفتارا مرۆڤانیێ ل گۆرهی پهیرهوێن زانستی دکهت ، ههمی زانستێن سروشتی ل گورهی پهیرهوێن زانستی دهێنه خواندن .3- زانستهکه مهرهم و ئارمانجێن دهسنیشانکری و پێشوهخت ههنه .4- وان گریانان تاقی دکهت ، ئهوێن ڤهکولینێن بهری نهۆ گههشتینێ .5- مفای ژ زانستێ فسیولۆژی و وهزیفهیێن دهزگههێ دهماران وهردگریت ، ئهڤهژی بوویه دهستپێکا دانانا دهروونزانی یا فسیولۆژی .6- مفای ژوان تاقیکرنان وهردگریت ، ئهوێن لسهر ئاژهلان دهێنهکرن و ههولددهت کو ڤان تاقیکرنان لسهر مرۆڤان ژی بکهت .
ئارمانجێن دهروونزانیێ :
ژ ئهڤا بۆری بۆ مه خویا دبیت کو دهروونزانیێ ب کێمی سێ ئارمانجێن سهرهکی ههنه :ئێک / تێگههشتن و شرۆڤهکرنا رهفتارێ :ئهگهر بنهما و یاسایێن رهوش و کاردانان ، ژبو تێگههشتنا رهفتارێ نههێنه دانان ، ئهڤ ئارمانجه بجه ناهێت .دوو / ههرچهنده پێشبینکرنا رهفتارا مرۆڤان کارهکێ ب زهحمهته ، لێ ئارمانج ژ دهروونزانیێ ئهوه کو رهفتارا مرۆڤی بهێته پێشبینکرن .سێ / رێکخستن و کۆنترۆلکرنا رهفتارێ .مهرهم ژ تێگههشتن و پێشبینکرنا رهفتارا مرۆڤی ، مهرهمهکا جڤاکییه و ئارمانج ژێ باشتر لێکرن و راسڤهکرنا رهفتارا مرۆڤییه ، کۆنترۆلکرنا جڤاکییا رهفتارێن کهسان ب رێکا بهایێن جڤاکی و پێڤهرێن ههیی یێن رهفتارێ و یاسا و سستهمێن خهلکی لسهر خود قهبوولکرین پرسهکا زێده گرنگ و کاریگهره ، چونکو مهرهما داویێ ژڤێ چهندێ ژی چێکرنا رهفتارهکا باش و پۆزهتیڤه ل دهڤ مرۆڤی و ژبۆ دهردۆرێن وی ژی . ئهڤ پرۆسه ب تهڤاڤی دبهرژهوهندا پێشفهبرنا جڤاکی دایه.ل داویا سهدێ ههژدێ و دهسپێکا سهدێ نۆزدێ گهلهک تشتێن بوو دبیاڤی دهروونزانیێ و دهماران و فیزیکێ و فسیولۆژیێ و ماتماتیک و زانستێ ماسولکهیاندا هاتنه پێش .زانایان وایت – Whytt ( 1750) ، هالێر – Haller ( 1759) ، بیل – Bell ( 1811 ) ، نوو هۆل – Hall ( 1832 ) ، تاقیکرنێن گرنگ دوارێ دهزگههێن دهمار و ماسولکهیاندا کرن و تشتێن گرنگ خویا کرن . ههروهسا برنارد – Bernard بنهمایێن رژینێن مهژی دانان و بڤێ چهندێ ژی بنهمایێ ههڤسهنگیا فسیولۆژی هات دانان . ل سالا ( 1859 )ێ زانایێ ناڤدار دارون زانستیێ گیانهوهرزانیێ و دهروونزانییا ئاژهلان لسهر شهنگستێ تیورا وهرارێ دانان . گهلهک زانایێن دی گهلهک بابهتێن نووتر و گرنگترێن ههڤبهند ب لڤینێن مرۆڤان و ئاژهلانڤه خویا کرن .
خواندنگههێن دهروونزانیێ :
ههرچهنده گرنگیا ههبوونا خواندنگههێن دهروونی وهکو جاران نهمایه ، لێ ههر خواندنگهههکێ ددهمێ خوهدا پشکداری دگهشهشهندن و پهرهسهندنا دهروونزانیێدا کرییه . ب هزرا من ، ئهگهر ئهم پوختهکێ ژ خواندنگههێن گرنگێن دهروونزانیێ بۆ خواندهڤانێ سایکۆلۆژیا خویا کهین ، دێ پێنگاڤێکا باشتر بیت ژبو تێگههشتنا دروستا دهروونزانیێ .1- خواندنگهها ههڤبهندیێ ( المدرسة الارتباطیة ) :شهنگستهیێ سهرهکیێ ئهڤ بیردۆکه ل سهر هاتییه ئاڤاکرن ، ههڤبهندیا دناڤبهرا ئازرێنهر و کاردانهوهیێن وێ دایه . ههروهسا بهحسی ئاکاما بهێز ئێخستن و ئاستهنگێن درێکا ڤان ههڤبهندییاندا دکهت و گرنگیێ ددهته ئاکاما راهێنانێ لسهر چێکرنا ههڤبهندیان و بهحسێ گرێدانا ڤان ههڤبهندیان ب ساخلهتێن فسیولۆژی یێن کهسیڤه دکهت .ئهڤ خواندنگههه بو جارا ئێکێ لسهر دهستێن پێشهنگێن ڤی واری د سهدێ ههڤدێ دا هاته دانان ( مینا : هونێر ، بیرکلی ، لوک ، براون ، هارتلی و میلر ) و گهلهکێن دی ژی . پاشی ل سهدێ نۆزدێ ( هێربارت وایتهاوس ) هات .لێ ساخلهت و بنهمایێن وێ پتر لسهر دهستی تورندایک هاتنه پێش ، دهمێ د ڤهکۆلینا خوهدا بهحسی فێکرن و بیرئانینێن د ههردوو یاسایێن دووبارهکرنێ و شۆپێ دا کری . ههروهسا یاسایا پشتهڤانیێ ( بافلوف ) و ڤهکۆلینێن ( سکنهر ) لسهر هاندانێ و ئهگهرێن وێ لسهر فێربوونێ رۆلهکێ گرنگ دخویاکرنا ڤێ خواندنگههێدا ههبوون .ههمی زانایێن ڤێ خواندنگههێ ددهنه خویا کرن کو بنهکوکا دهروونی پشکێن بچووکێن کریارێن دهسپێکی یێن مهژینه ب سهربخوهیی یان ب پێکڤه گرێدایی رهفتارێن مرۆڤان پهیدا دکهن ......سهرجاوهماڵپهڕی دهرونناسی
No comments:
Post a Comment